ही टोपी जितकी उबदार होती, तितकाच तिच्याबाबत मी कॉलेजात असताना आम्हाला तिटकारा होता – अजिबात फॅशनेबल नव्हती. घातली की अगदी बाळासारखं, नाहीतर अगदी म्हातार्‍यासारखं वाटायचं. अमेरिकेत बरीच वर्षे कडाक्याच्या थंडीच्या दिवसांत मात्र ह्या टोपीच्या आकाराचे महत्त्व पटले. पण विकतच्या टोपीच्या मळखाऊ रंगापे्क्शा वेगळाच प्रयोग करून एक विणायला घेतली. जालावर द्वितीय महायुद्धाच्या वेळेस विणल्या गेलेल्या “बलाक्लावा हेल्मेट” च्या अनेक जुन्या विणकृती आहेत. या “हेल्मेट” चे भारतात माकड टोपीत परिवर्तन कधी झाले कोणास ठाउक. मी मूळच्या आकारावर एका तुर्की गालिच्याच्या डिझाइनवरून रंग आणि रूपचिन्ह निवडले. बहुरंगी पॅटर्न मध्ये धागे मागे दाटतात, आणि विणलेले कापड अधिक जाड आणि उबदार होते. खरोखर, या टोपी इतकी उबदार मी कधीच घातली नव्हती. रात्री कॅम्पसहून घरी परतताना, मेट्रोची वाट बघत उभी असताना हिने खूप चांगली साथ दिली. परत गरम प्रदेशी परतताना न्यू यॉर्कला स्थाइक झालेल्या माझ्या मैत्रिणीला मी ती आनंदाने भेट दिली.

आज एक नवीन टोपी संपवल्यावर त्या जुन्या प्रयोगाची (आणि बोचर्‍या थंडीचीही!) आठवण झाली.

इथे कलकत्त्यात या महिन्यांत क्वचित १०-१२ डिग्री किमान तापमान असते, पण दुर्गा पूजेनंतरच सकाळी फिरायला जाताना “हनुमान टोपी” आवर्जून घालणारे लोक इथे खूप आहेत, आणि त्यांना हसणारेही अनेक आहेत. या वर्षी अजून २०च्याच खाली काटा उतरला नाही, त्यामुळे शाली देखील फारशा दिसत नाहीत. पण पुणे-पाचगणी प्रवासाच्या उत्सुकतेने मी पीलू साठी एक मंकी कॅप विणली. एरवी तो टोपी डोक्यावर एक मिनिटही राहू देत नाही, पण आज बराच वेळ घालून फिरत होता. त्यालाही आवडली वाटतं.

तीन साध्या पिळाच्या विणींतून घुबडीचा आकार होतो. हिरवे टाके घालून तिरपे डोळे करायचा प्रयत्न केला, पण नेव्ही रंगाच्या दाटीमुळे घुबड ओळखू येतोय की नाही शंका आहे. फिक्या रंगात तो जास्त उठून दिसेल.

आम्ही आता पाचगणीच्या थंडीसाठी तयार!

रॅवेल्री.कॉम हे फार मजेदार स्थळ आहे. विणकामावरच्या अनुदिन्या, संवादस्थळं, जालीय मासिकं, आणि एकूणच त्याचे जालीय विश्व वाढत असताना एका नवरा-बायकोने पॅटर्न्स, रोजनिशा, विक्रेत्यांची, ग्राहकांची एकाच ठिकाणी गाठ-भेट काढून देण्यासाठी हे स्थळ काढले – “रॅवेल” म्हणजे गुंडाळणे (यात मराठी गुंडाळणे अभिप्रेत नाही – “अनरॅवेल”, म्हणजे उसवणे, याचा प्रत्येक विणकराला अगदी जवळून अनुभव असतो!) – रॅवेल, आणि “रेवेल्री” म्हणजे मौजमजा, या दोन्ही शब्दातून “रॅवेल्री” हा शब्द निघाला, आणि एक-दोन वर्षातच या स्थळावर जगातल्या कानाकोपर्‍यातून १० लाखाहून जास्त सदस्य जमले. प्रत्येकाचे एक स्वतंत्र प्रॉजेक्ट्स चे पान असते, त्यात तुम्ही केलेल्या प्रत्येक वस्तूचे तपशील तुम्हाला नोंदवता येतात – कुठली सुई, लोकर, पॅटर्न, इ. दुसर्‍या कोणाला तेच पॅटर्न, किंवा तीच लोकर वापरायची असेल, तर तुम्ही नोंदविलेचे अनुभव, छायाचित्रे इत्यादी त्यांना उपयोगाचे पडतात – पिवळ्या रंगात हे चांगले दिसणारच नाही, पॅटर्न मध्ये अशा चुका दुरुस्त करून घ्याव्या, हे बदल केले तर मोठ्या साइझला बसेल, वगैरे वगैरे. स्वत:चे पॅटर्न अनुदिनी किंवा पॅटर्न मासिकांद्वारा विकणार्‍या, किंवा मोफत उपलब्ध करून देणार्‍या विणकरांना हे अन्य विणकरांशी साधलेला त्वरित संपर्क फारच मोलाचा ठरला आहे. रॅवेल्रीत एखादे पॅटर्न आले की त्याची लोकप्रियता वाढायची शक्यता लगेच वाढते – मी डिझाइन केलेली रांगोळी टोपी रॅवेल्रीवर घातल्यावर तब्बल ४००च्या वर लोकांनी ती विणायला घेतली! तुम्हाला एखादे पॅटर्न आवडले तर रॅवेल्री तुम्हाला तसलेच दुसरे सुचविते. एखाद्या डिझाइनरचे पॅटर्न आवडल्यास, त्यांची बाकीची सर्व डिझाइन लगेच पाहता येतात. त्यांना पॅटर्न बद्दल तुम्ही प्रश्न विचारू शकता. स्थळ सुरू होताच सदस्यांनीच ते त्यांना हवे तसे विस्तारायचे काम केले आहे. एकूण, या स्थळाने जुन्या कलेला तर नवीन तांत्रिक भाषा आणि जागा तर मिळवून दिली आहेच, पण विणकामात तस असलेल्या अनेकांना त्यातून उत्पन्नाची ही सोय करून दिली आहे.

रॅवेल्रीचे चर्चा विभाग प्रचंड आहे, आणि विणकामावरच नाही तर हजारो अन्य विषयांवर – मॅकिंटॉश कम्प्यूटर्स पासून रहस्यकथा वाचकांपर्यंत – निराळे गट आहेत. एकाच वयाची मुलं असलेल्या अशाच एका गटातल्या काही महिलांनी त्यांच्या मुलांसाठी ही टोपी एकत्र विणायची ठरवली – असे “सहविणकाम” प्रकल्प खूप लोकप्रिय आहेत. वेगळ्या रंगात, लोकरीत एकच डिझाइन खुलत जाताना पाहिले की मजा येते. कठीण पॅटर्न साठी मदत मिळते, चर्चा करता येते, लोक पॅटर्न त्यांना हवे तसे करायला किती वेगवेगळे बदल करतात हे पहायला, शिकायला मिळते.

मी सगळ्यांच्या थोडी मागे पडले, पण इथे अजून टोपी घालण्याइतका हिवाळा आला नसल्याने, टोपी जरा मोठीच केली. त्यात “शॊर्ट रो” म्हणून पद्धत वापरली आहे. विणलेल्या कापडाला आकार देण्यासाठी काही ओळी अर्धवटच विणल्या जातात. ओळीच्या मधोमध विणकाम वळते, तिथे लोकरेने एका टाक्याला वळसा घातला जातो, म्हणजे मधोमध भोक पडत नाही. पुढे पूर्ण ओळ विणताना हे वळसे उचलून ते टाके विणले, की कापड स्वच्छ सुरळीत दिसते. अशाच “अर्धवट ओळी” मुळे ही टोपी कानांकडे बारीक आणि डोक्यावर रुंद होते. साध्या विणीमध्ये एक साबुदाण्याच्या विणीची ओळ हा आकार कसा होत जातो हे दाखवते, आणि कानांवर छान कारंज्यासारख्या या ओळी उभ्या राहतात. खालच्या पट्ट्यामुळे टोपी छान चापून बसते – अर्थात, घालणार्‍याने ती डोक्यावर राहून दिली तर! पीलूने ती खेचून खेचून आत्ताच सैल करून ठेवली आहे. बरेच दिवस घालता यावी म्हणून मी एकच बटण न लावता दोन लावले.

विश्राम बेडेकरांची रणांगण कादंबरी वाचून माझे असेच काहीतरी झाले. बेडेकरांबद्दल तपशीलवार असे काहीच वाचले नव्हते, पण त्यांच्याबद्दल, आणि कादंबरीबद्दल तुटक-तुटक बरेच काही ऐकले-वाचले होते. अलिकडेच रणांगण वाचून काढली, आणि भयानक आवडली. पुस्तकाने खूप अस्वस्थ ही केले, आणि त्याच्या भोवती इतकी चर्चा झाली याचे नवल वाटत नाही.

कांदंबरीचा काळ १९३० च्या दशकाचा, दुसर्‍या महायुद्धाचे वारे लागलेल्या दिवसांचा आहे. इंग्लंडहून परत मुंबईकडे येताना, जहाजावर कथानायक चक्रधर हॅर्टा नामक जर्मन ज्यू महिलेला भेटतो, आणि तिच्या प्रेमात पडतो. कथानक बहुतांश बोटीवरच उलगडते. बोटीवर विविध देशाचे, धर्माचे, वंशाचे लोक असतात, त्यातील मोजक्याच तिघा-चौघांना आपण भेटतो. त्यांचे परस्पर संबंध जुळत, मोडत जातात. कादंबरी जागा, काळ आणि पात्रांनी अगदी सीमित असली तरी बेडेकर विश्वाचे एक लघु रूप तयार करून जीवन, अस्मिता आणि मानवी संबंधांबद्दल व्यापक प्रश्न उभे करतात.

कादंबरीचा आशय राष्ट्रीयत्व, आणि राष्ट्रीय अस्मितेची चिकीत्सा आहे. प्रत्येक पाउलावर या अस्मितेची ओढ आणि तिचे पोकळपण हे दोन्ही बेडेकर उभे करतात. कथेचा काळ राष्ट्रीयत्वाच्या भावनेचा कळस होता, तरी त्या भाववेचा उद्रेक म्हणावा अशा महायुद्धाच्या मुळाशी देखील व्यापार आणि लोभच आहे, आणि तोही तिसर्‍याच देशाच्या (अमेरिकेच्या) लोकांचा, हे आपण वाचतो. चक्रधर भारतीय/मराठी आहे, पण त्याचा देश ब्रिटिश साम्राज्यात सामिल आहे – जागतिक पातळीवर स्वतंत्र असे अस्थित्व त्याला नाही. बोटीवर विविध जातीजमातीचे लोक आहेत – ब्राह्मण, मराठा, मुसलमान, उत्तरेकडील मंडळी. बोटीवरच्या भारतीयांच्या अगदी मोजक्या, नेमक्या संवादातून बोत मुंबईच्या दिशेने चालली असली तरी “घरी मायदेशी” परत जाणे तितके सरळसोपे नाही हेही कळते. आपल्या देशावर ब्रिटिशांचाच नाही, तर मुसलमानांचा किती हक्क आहे, यावर सर्वांचे एकमत नाही. पॅलेस्टाइनच्या अगदी जवळ जाऊनही तिला पुण्यभूमी मानणार्‍या यहूद्यांना तिथे उतरता येत नाही. ज्यू प्रवासी स्वत:ला जर्मनच मानतात, पण तेथून त्यांची क्रूर हकालपट्टी झालेली असते. (पुढे ह्याच हकालपट्टीमुळे ते गॅस चेंबरातल्या सामुहिक कत्तलेतून वाचतात, हे भीषण सत्य कादंबरी लिहीताना बेडेकरांना अर्थात माहित नव्हते) यातले काही नाइलाजाने इँग्रजी हीच जगाची भाषा म्हणून तिला केविलवाणी पद्धतीने शरण जातात. (इंग्रजीला शरणागति देखील पुढे जागतिकीकरण आणि प्रगतीच्या नावाने अनेकांच्या नशिबी येईल हे देखील त्यांना ठाउक नव्हतेच!) भारतीय आणि पाश्चात्य जगात आणि विचारांमध्ये मनमुराद वावरणारा चक्रधर ऐन वेळी त्या cosmopolitan जगात शिरून हॅर्टाला आपले करू शकत नाही. किती नाही म्हटले तरी त्याला “घरी” यावेच लागते, तो तिने त्याला दिलेल्या नावासारखे पुर्णपणे “बॉब” होऊ शकत नाही.

राष्ट्रीयत्वाच्या उदाहरणावरून एकूण माणसाच्या भावनांच्या सत्यतेचे स्वरूप कादंबरी शोधत जाते. दुसर्‍या व्यक्तीप्रती प्रेमभावना, राष्ट्रप्रेम, धार्मिक अस्मिता, या सर्व भावनांना बेडेकर विसंगत आणि अतिरेकी रूपात सादर करतात; एकीकडे प्रेम आणि सहानुभूति यांना काही राष्ट्रीय सीमा नाही हे वेगवेगळ्या संबंधातून आपण पाहतो – चक्रधर आणि हॅर्टाचे प्रेम, मन्नान या पात्राशी हॅर्टाचा संबंध, डॉ शिंदे यांना लुई या लहान मुलाचा लळा, इत्यादी. तरी हे सगळं इतकं सोपं देखील नाहीये, कदाचित अशक्यच आहे, असा निराशाजनक सूरही आहे. जागतिक युद्धासारखेच हे वैयक्तिक रणांगण जिंकणं देखील तितकेच कठीण असा एकूण निष्कर्ष निघतो. मग आपला देश, आपले रीतिरिवाज, आपले लोक, आपलं माणूस म्हणजे नक्की काय? एका माणसाशी नाते जोडणे म्हणजे नक्की काय? कितपत सामाजिक, आणि कितपत वैयक्तिक? कादंबरी कमालीचा संयम पाळून आपल्याला सरळ उत्तर देत नाही. हॅर्टा आत्मजत्या करते, पण तिच्या आणि चक्रधरच्या प्रेमाला बेडेकर खोटे ठरवत नाहीत. मला शेवटी काय होणार हे आधीच माहित असूनही फार वाईट वाटले.

रणांगणातला व्यक्तींचा सामाजिक चौकटींविरुद्ध संघर्ष वाचला की समकालीन ई. एम. फॉर्स्टर चे “Howard’s End” आणि “A Passage to India” कादंबर्‍या आठवल्यावाचून राहिले नाही. दोन्ही कादंबर्‍यांमध्ये वेगवेगळ्या वर्ग/जमातींमधले संबंध बनत राहतात (“always connect!”) पण शेवटी निराशाच हाती लागते (“not here, not now”).

राष्ट्रीय भावना ही एकतेचे गुणगान करत असली तरी मुळात ती कृत्रिम आणि विभाजनवादी, विध्वंसक आहे, हा तर्क दुसर्‍या युद्धानंतर जगात अनेकांनी निरनिराळ्या पद्धतीने मांडला. युरोपातच नाही तर भारतीय उपखंडात फाळणीच्या भीषण हिंसेला साक्षीदार असलेल्या अनेक लेखकांनी (मण्टो, रजा, यशपाल, प्रीतम, गंगोपाध्याय, खुशवंत सिंह), हिंदी-उर्दू-बंगाली साहित्यात हा विचार व्यक्त केला. स्वत: स्थलांतरित झालेल्या, किंवा एकूण स्थलांतर, जागतिकीकरण, गढूळ अस्मिता, इत्यादीत रस असलेल्या “इंडियन इंग्लिश” लेखकांचाही हा आवडता विषय राहिला आहे. मराठी साहित्यात राष्ट्रीयत्वाची अशी मार्मिक, वैश्विक, आणि समानानुभूतिपूर्ण चर्चा मी प्रथमच वाचली, ती देखील १९३९ या काळात, अशा विलक्षण पात्रांतून. ही कादंबरी खरोखर एकाच वेळी cosmopolitan ही, आणि मराठीही आहे असे जाणवले.

एकच गोष्ट सतत खटकली, आणि ती म्हणजे शेवटी शेवटी आलेली पात्रांच्या दृष्टीकोनातली असंबद्धता. संपूर्ण कादंबरी चक्रधरच्या दृष्टीकोनातून आपण वाचतो, पण शेवटी शेवटी एकाएकी हॅर्टाच्या मनात शिरतो – पण अजून चक्रधरच्याच निवेदनात. तो कादंबरीभर स्त्री जातीचा इतका संशयी असताना, एकदम त्याच्या आवाजात तिचे विचार, तिची तळमळ आणि अस्मिता प्रस्तुत केलेल्या मला विसंगत, कादंबरीच्या शिस्तीला सोडून वाटले. हे वळण बेडेकरांनी ठरवून घेतले, की गोष्ट त्यांच्या हातातून थोडीशी निसटली, हे कळणे कठिण. एकूण हे स्त्रीचित्रण मला उमगले नाही – चक्रधरच्या संशयासहित स्त्रियांकडून असलेल्या “धोक्या” पासून जपून राहण्याची काही
अगदी साचेबंद विधाने कादंबरीभर आहेत, पण त्यासोबत सगळी स्त्रीपात्रे या विचाराला मोडही घालत जातात. शेवटी चक्रधरही मावळतो. त्यातून बेडेकरांना नक्की काय म्हणायचे होते हे कळले नाही – पण राष्ट्रीय स्वाभिमानाची, सामाजिक अब्रूची निव्वळ मूर्ती ठरण्यापेक्षा बेडेकरांची स्त्री पात्रे माणुसकी, लैंगिक क्षमता, स्वतंत्र विचारांनी कमालीच्या जीवंत होतात. अर्थात, कादंबरीत एकही भारतीय स्त्री नाही. तशी असती तर तिच्या पात्राची घडण वेगळी झाली असती का, कोण जाणे.

इतकी सुबक, विचारप्रवर्तक, आणि दृढबद्ध मराठी कादंबरी – खासकरून १९३०-४०च्या काळातली – मी तरी वाचली नव्हती. कथानकाची घडण अत्यंत प्रभावी आहे. अगदी नेमके शब्द आणि चित्रदर्शी वर्णन; कुठेही पाल्हाळ नाही. पटकथा लेखकाची शिस्त बेडेकरांनी कादंबरीतही पाळली आहे. मला प्रथम थोडी कृत्रिम वाटली – कोण हे सगळे युरोपियन लोक मराठीत बोलणारे! पण वाचता वाचता एकूण वर्णनशैलीची सहजता छान जाणवली. बोटीच्या प्रवासाचे असो किंवा प्रेमभावनांचे असो, अथवा अगदी पाश्चात्य पद्धतींचे, रीतिरिचाजांचे असो, त्यांच्या वर्णनांतून काहीतरी भलतंच वाचतोय असं वाटलं नाही. मुख्य म्हणजे कादंबरीचे विश्व किंवा पात्रे बघता
इंग्रजी शब्दांचा वापर फारच कमी जाणवला. त्या काळी ही भाषा आणि शैली फारच आधुनिक वाटली असावी का?

असो. आता या पुस्तकाबद्द्ल खूप कुतूहल वाटत आहे.  बेडेकरांचे “एक झाड, दोन पक्षी” हे आत्मचरित्र वाचायची खूप इच्छा आहे, पण पुस्तक सहजासहजी उपलब्ध आहे असे दिसत नाही.

(पूर्वी येथे प्रकाशित.)

सांगायचे काय, तर या प्रचंड जालात माझा एक लहानसा कोपरा गेली सहा वर्षं सक्रिय होता. अनेक लोकांच्या त्या निमित्ताने भेटी झाल्या, नवीन तंत्र शिकायला मिळाले. विणकाम हे आजी-काकूंनी केलेले, तेच तेच बटबटीत मुलांचे झगे आणि टोप्या नसून, खरोकर सर्जनशील छंद असू शकतो हे पटले. कलकत्त्यात राहून आता आवडेल तितके, आणि पूर्वी थंड प्रदेशात राहात असताना करायचे तसे विणायला मिळत नाही. पण छंद आणि व्यसनातला अंतर नेहमी सारखाच फार कमी. त्यामुळे बोटे चालूच राहतात. इतके दिवस देसीनिटर वर, आता या नवीन धाग्या-दोर्‍यांबरोबर!

ही पीलूसाठी केलेली पहिला मोज्यांची जोडी. बोटांपासून वर विणत जायची. १० टाके सुरुवातीला, आणि ४४ टाके होईपर्यंत वाढवत जायचे. २ मि. च्या चार सुयांवर. आता त्याला थोडे मोठे होतात, डिसेंबर-जानेवारी पर्यंत व्यवस्थित बसतील असे वाटते. ही पट्ट्यांची जर्मन लोकर मोज्यांसाठी खास तशीच रंगवलेली तयार मिळते. मोज्याच्या आकारावर पट्टे जाड-बारीक निघतात. दोन्ही मोज्यांचे पट्टे अगदी समान निघतीलच याची काही गॅरंटी नाही, पण सुरुवात रंगांच्या रांगेतल्या त्याच ठिकाणी केली तर पट्टे मस्त समान जुळून येतात.

ह्या नवीन अनुदिनीसारखेच मोज्यातले पाय पहिली पाउले टाकत आहेत. दोघेही झटपट चालतील अशी आशा आहे!

बरीच वर्षे सासरकडच्या एक खवचट बाई एका शालीसाठी माझ्या मागे लागल्या आहेत. मी इतके दिवस दुर्लक्ष करत आले, कारण ऊठसूट मागेल त्यासाठी भलीमोठी शाल करणे काही सोपे नाही, पण त्यांनी खास इंग्लंडहून लोकरही पुरविली, आणि ती इतकी सुंदर आहे की राहवले नाही. त्याची “फॅरोईज” शाल करायचे ठरवले. ब्रिटन नजीक फॅरो द्वीपांत पारंपारिक विणल्या जाणार्‍या ह्या शाली, म्हणून हे नाव. असे पॅटर्न मी पहिल्यांदाच करत आहे – एरवीच्या त्रिकोणी शालींपेक्षा त्यांचा आकार थोडा वेगळा असतो. फुलपाखरूसारखे दोन पंख आणि मधे लांब चौकोनी पट्टा. गळ्याभोवती थोडा गोलसर असल्याने त्रिकोणी शाली पेक्षा ही खांद्यावर जास्त नीट बसते, घसरत नाही. मी निवडलेल्या “ग्रेसी” नामक आकृतीचा संपूर्ण नमूना येथे पाहता येईल.

बारीक लेस पेक्षा जाड असल्याने झपाझप वाढत जातीय. नोव्हेंबर अखेरीस बाई कलकत्त्यात दाखल होणार अहेत – बघू, तेवढ्यात पूर्ण होते का!